EDEBİYATIN RESİMLEŞTİRİLMESİ

EDEBİYATIN RESİMLEŞTİRİLMESİ

Yeşim Şahin Yaman | Deneme

İnsan bazen bir kitabın sayfalarında yürür, bazen bir tablonun içinde kaybolur. Birinde sözcükler yol gösterir, diğerinde renkler ve çizgiler. Oysa edebiyatla resim, birbirinden farklı araçlarla aynı şeyi yapmaya çalışır: İnsanın iç dünyasını görünür kılmak.

Bir yazarın kaleminden dökülen sözcükler, okurun zihninde birer görüntüye dönüşür. Bir ressamın tuvale bıraktığı çizgiler ise izleyenin zihninde sessiz bir hikâye başlatır. Edebiyat görünmeyeni anlatırken resim anlatılamayanı gösterir. Belki de bu yüzden her romanın içinde gizli bir tablo, her tablonun ardında yazılmayı bekleyen bir öykü vardır.

Bir romanda yağmurlu bir sokak tasvir edildiğini düşünelim. Yazar, ıslak kaldırımları, sokak lambasının solgun ışığını, pencereden dışarı bakan yalnız bir kadını anlatır. Okur, sözcüklerin yardımıyla kendi sokağını, kendi yağmurunu, kendi yalnızlığını yaratır. Aynı sahneyi bir ressam tuvale aktardığında ise yağmur artık fırça darbelerinde, yalnızlık kadının duruşunda, hüzün renklerin tonlarında yaşamaya başlar.

Ancak burada ilginç bir ayrım vardır. Edebiyat, okurun hayal gücüne geniş bir alan bırakırken resim belirli bir görüntü sunar. Yazarın anlattığı kadın her okurun zihninde başka bir yüze sahip olabilir. Ressamın çizdiği kadının ise yüzü bellidir. Buna karşılık tablodaki kadının ne düşündüğü, nereden geldiği, kimi beklediği bilinmez. İşte bu kez edebiyatın tamamladığı boşluğu resim açar. İki sanat birbirinin eksik bıraktığı yerde yeniden doğar.

Edebiyatın resimleştirilmesi yalnızca bir metindeki nesneleri çizmek değildir. Asıl mesele, sözcüklerin taşıdığı duyguyu görsel bir dile çevirebilmektir. Bir şiirde geçen kırık bir saat, yalnızca zamanı gösteren bozuk bir nesne olmayabilir. Kaybedilmiş yılları, yarım kalmış bir aşkı ya da geri dönmeyecek bir çocukluğu temsil edebilir. Ressamın görevi saati çizmekten çok, onun neden kırıldığını hissettirmektir.

Bu noktada sanatın iki büyük gücü karşılaşır: Anlatmak ve sezdirerek göstermek.

Van Gogh'un yıldızlarla dolu gökyüzüne baktığımızda yalnızca bir gece manzarası görmeyiz. Dönen ışıkların, hareketli göğün ve karanlıkla mücadele eden renklerin içinde insan ruhuna ait bir çalkantı hissederiz. Bir şair aynı duyguyu belki onlarca dizeyle anlatacaktır. Ressam ise tek bir görüntüyle karşımıza çıkarır. Fakat ikisinin de ulaşmak istediği yer aynıdır: İnsanın sözcüklere sığmayan tarafı.

Tarih boyunca edebiyat ve resim birbirini beslemiştir. Mitolojik anlatılar, destanlar, masallar ve kutsal metinler sayısız ressama ilham vermiştir. Aynı şekilde bir tablo, bir yazarı yıllarca peşinden sürükleyecek bir romanın başlangıcı olabilir. Sanatlar arasında kesin sınırlar çizmek isteyen insan, hayal gücünün bu sınırları çoktan aştığını fark eder.

Bir başka önemli konu da zamanın kullanımıdır. Edebiyat zamanı uzatabilir, geçmişe dönebilir, geleceğe sıçrayabilir. Bir karakterin hayatını çocukluğundan yaşlılığına kadar izleyebiliriz. Resim ise çoğunlukla tek bir anı yakalar. Ancak o tek anın içine koca bir yaşam sığdırabilir. Yaşlı bir insanın yüzündeki çizgiler, anlatılmamış yılların sessiz cümleleridir. Boş bir sandalye, uzun bir ayrılığın öyküsünü taşıyabilir. Açık bırakılmış bir kapı, henüz yazılmamış bir geleceğin habercisi olabilir.

Kara kalem çalışmaları bu ilişkinin belki de en yalın örneklerinden biridir. Renklerin olmadığı bir dünyada ışık, gölge ve çizgi konuşmaya başlar. Bir yüzün ifadesi, bir elin duruşu, bir ağacın eğilmiş gövdesi kendi hikâyesini anlatır. Siyah ile beyazın arasındaki sayısız gri ton, insan ruhunun da yalnızca kesin doğrulardan ve yanlışlardan oluşmadığını hatırlatır.

Bana kalırsa edebiyatın resimleştirilmesi, hayal gücünün bir dilden başka bir dile çevrilmesidir. Üstelik bu çevirinin sözlüğü yoktur. Bir sözcüğün karşılığı bazen bir gölge, bazen bir renk, bazen de kâğıdın üzerinde özellikle boş bırakılmış bir alan olabilir.

Bir yazar olarak sözcüklerin gücüne inanırken resmin sessizliğinde de başka bir anlatım biçimi buluyorum. Yazarken zihnimde canlandırdığım insanları, mekânları ve duyguları çizgilerle yeniden düşünmek, aynı dünyaya başka bir pencereden bakmak gibi. Kalem bazen bir cümle kurar, bazen bir yüz çizer. İkisinde de insanın içinden geçen bir şey dışarıya çıkmak ister.

Belki bir gün yazdığımız bir öykünün kahramanı, çizdiğimiz bir portrenin gözlerinden bize bakacaktır. Belki de yıllar önce yaptığımız bir resim, hiç düşünmediğimiz bir romanın ilk cümlesine dönüşecektir.

Çünkü sanatın asıl mucizesi, kullanılan malzemede değil, insanın dünyayı yeniden yorumlama cesaretindedir.

Edebiyat sözcüklerle resim yapar, resim çizgilerle edebiyat yaratır. Biri zihnimizde görüntüler oluşturur, diğeri gördüğümüz görüntülere anlam aratır.

Ve sonunda anlarız ki bir kitabın son sayfasıyla bir tablonun son fırça darbesi arasında görünmez bir bağ vardır.

Biri gözlerimizi kapattığımızda görmemizi sağlar, diğeri gözlerimizi açtığımızda düşünmemizi.